geschiedenis

Rachel Polonsky - Molotov's magic lantern. Had Orlando Figes gelijk?

(Eerste publicatie: 20-5-2010)

Rachel Polonsky

Rachel Polonsky

Rachel Polonsky woont in de jaren negentig in Moskou in het flatgebouw waar ook Vjatsjeslav Molotov (1890-1986) woonde. Ze krijgt toegang tot zijn appartement en stuit op de boekenverzameling van de man die ooit tot de inner circle van Stalin behoorde. Sommige boeken zijn nooit opengesneden, andere zijn rijk voorzien van strepen en aantekeningen. De boeken van Molotov dienen als uitgangspunt voor een aantal reizen door Rusland. Het resultaat is een kloek reisverslag, getiteld Molotov’s magic lantern.

Een prachtig uitgangspunt, maar het resultaat valt tegen. Eerder schreef ik over Orlando Figes, de vermaarde historicus die Polonsky’s boek op weinig eerzame wijze (middels een anonieme ‘lezersreactie’ op Amazon.com) afdeed als “the sort of book that makes you wonder why it was ever published”. Dat is heel erg overdreven, maar om nou te zeggen dat Polonsky je bij de lurven grijpt en Rusland mee intrekt – nee.

Waren Molotovs boeken echt de leidraad voor Polonsky’s reizen? Reizend (en schrijvend) springt ze van de hak op de tak. Vologda is een logisch reisdoel, Molotov zat daar ooit in ballingschap, maar bij andere bestemmingen blijft de connectie met de oude communist vaak vaag. Opnieuw een treinreis, weer een streekmuseum, de plot van de Broeders Karamazov wordt naverteld, de geheimen van de banja onthuld, het Klopski klooster in Novgorod bezocht, Chodorkovski komt voorbij en opeens zijn we in Rostov aan de Don. En zo schiet je van links naar rechts, met weinig houvast. De verheven schrijfstijl stemt mij als lezer ook niet welwillender.

Reisboeken moeten aanzetten tot reizen. Daarin slaagt Polonsky wel, al is de oogst voor zo’n omvangrijk boek voor mij wat mager. Het Sjalamov Huis in Vologda, daar wil ik graag naar toe. En dat ik nog niet in Taganrog ben geweest, de geboorteplaats van Tsjechov, is een schande.

Polonsky verweet Orlando Figes in een recensie van diens Natasha’s Dance onzorgvuldigheid (en dat is mogelijk de reden van Figes’ weinig elegante actie op Amazon.com). Dan moet ze zelf ook een beetje uitkijken. Polonsky beschrijft onderstaande foto, gemaakt in Moermansk door TASS-fotograaf Yevgeni Khaldei:

Polonsky heeft het over “a reindeer …five German planes … shattering rocks”. Khaldei maakte historische foto’s (de beroemdste is die van de rode vlag op de Reichstag), maar bekend is dat hij die af en toe wat mooier maakte. Dat had Polonsky wel mogen weten. Ze wordt op het verkeerde been gezet door de explosie links, die Khaldei naast het rendier heeft geplakt. Daardoor ziet ze de vliegtuigen voor Duitse aan, terwijl het Engelse zijn, ook door Khaldei op de foto geshopt. (Niet dat ík die vliegtuigen meteen had herkend, ik ontdekte Polonsky’s misser ook pas na wat zoeken op: Khaldei Murmansk reindeer).

Een uitgebreidere, Engelstalige recensie van Polonsky's boek hier. Meer over Khaldei's Moermansk-foto hier en hier.

(Het volgende boek op mijn stapel: Dominic Lieven – Russia against Napoleon. Op de cover staat “A monumental work”. Dat oordeel is afkomstig van … Orlando Figes.)

PS. Van Rachel Polonsky ontving ik de volgende reactie: Thanks for correcting me on the Khaldei photograph. I will change the text for the paperback.

Een flinke faux pas van Orlando Figes

(Eerste publicatie: 27-4-1010)

Terug in Nederland na een kort verblijf in Engeland, ontdek ik dat zich de afgelopen dagen juist in Engeland iets heel bizars heeft afgespeeld. De alom gerespecteerde historicus Orlando Figes (Natasha’s DanceThe Whisperers) blijkt op Amazon.com onder schuilnamen boeken van collega-historici te hebben afgekraakt…

Zo schreef hij in een recensie over Molotov’s Magic Lantern van Rachel Polonsky: “Hard to follow” en “the sort of book that makes you wonder why it was ever published”. Onder een boek van hemzelf schreef hij: “Fascinating”.

Dat is toch een beetje alsof Geert Mak op Bol.com onder een schuilnaam boeken van Annejet van der Zijl en Cees Fasseur de grond in boort en daarnaast zijn eigen De Eeuw van mijn vader de hemel in prijst.

Figes, professor aan het Birkbeck College in London, heeft zich inmiddels uitgeput in excuses en is met ziekteverlof.

Het aardige is nu dat ik Polonsky’s boek, Molotov’s Magic Lantern, sinds een week of twee in huis heb. Op 25 mei wordt de schrijfster naar aanleiding van de verschijning van de Nederlandse vertaling te Amsterdam geïnterviewd door Laura Starink (NRC-Handelsblad). (Spui 25, aanvang 20.00 uur). Het leek me nuttig om het boek tegen die tijd gelezen te hebben.

Ik lees in the Mail Online dat Figes’ domme optreden de verkoopcijfers van Molotov’s Magic Lantern (een literaire geschiedenisreis door Rusland) geen kwaad heeft gedaan. En ik moet zeggen, ik ben ook extra nieuwsgierig geworden. Misschien heeft die Figes wel gelijk.

De Commissie tegen geschiedvervalsing en de deportaties uit Estland

(Eerste publicatie: 1-4-2010)

Sinds een dag of wat kom ik dit filmpje tegen. De Russische ondertitels heb ik vertaald. Een brokje superieure, bittere ironie.

Ergens in Estland 1941

0.08: Wacht even

Iedereen op z’n plaats blijven!

0:19: Goedendag. De familie Pyjm?

Ja, dat zijn wij.

Heel goed, jullie zochten we net.

0:24: Iedereen is thuis?

Ja, iedereen…

Heel goed. Jullie hebben 15 minuten.

15 minuten? Voor wat?

0:29: Jullie worden gedeporteerd.

Vandaag is er een grote deportatie.

Wat, sorry?

Een deportatie!

0:37: Vlug, pak je spullen – we hebben geen tijd om hier tot de ochtend te staan kletsen.

Ja, maar wat is dat voor iets, deportatie?

Deportatie, dat is…

… deportatie, verdomme!

0:46: Ik begrijp er niks van… Begrijp jij er iets van?

Ik hoor het voor ’t eerst!

Dat betekent dat we jullie …

… op reis sturen.

0:56: Naar Siberië. Voor lang.

Dat is een besluit van de regering.

Maar..

Hoeveel kost dat?

Dat kost helemaal niks…

1:06: Hoor je dat? – Ja!

Hoor je dat??

Eindelijk!

Dat wilden we al zo lang!

1:14: Kinderen, horen jullie dat? We gaan op reis!

Eindelijk!

Hoor je, Argo? Vooruit, pakken!

Ja-Ja

1:23: Hé… wacht even!

Wie belt u daar?

Kinderen, vooruit – pak ook je spullen!

Nee-nee, zeg tegen de kinderen dat ze hier blijven!

1:29: Maje! Maje, je gelooft het niet!

Maje, we worden gedeporteerd!!

Nee, nee, die zijn veel te warm!!

… ja dat weet ik zelf nog niet…

1:40: Voor hoelang?

Nou… voor lang.

Luister, je gelooft het niet waarheen –

Naar Siberië!

Gratis!

1:49: Heren, neemt u op z’n minst een stukje worst!

We hebben net…

Nee-nee, dank je.

Neem het anders mee!

Stop het gewoon bij u… En neemt u ook maar!

1:58: Ik weet niet of een gepast moment is, …

maar ik zou voor deze gelegenheid,

een glaasje.

2:10: Nou… gefeliciteerd!

Dank u!

Slottitel:

Gemaakt met de financiële steun van de Commissie tegen geschiedvervalsing van de Doema van de Russische Federatie.

Update: nog een 'aardig' detail: de inzet van het orkest, helemaal aan het slot, lijkt wel heel erg op het begin van het Sovjet-volkslied. Zal geen toeval zijn.

De Kluizencommissie van de Bolsjewieken

(Eerste publicatie op 22-7-2009)

Van de Kluizencommissie (Sejfovaja Komissija), opgericht in 1920, had ik nog nooit gehoord. Ze staat ook niet in het onvolprezen Tolkovyj Slovar Yazyka Sovdepii (een woordenboek van Sovjet-woorden). Waar hield die Kluizencommissie zich mee bezig? Met het openbreken van bankkluizen

De Bolsjewieken waren in 1920 verwikkeld in een burgeroorlog en hadden spullen nodig voor het Rode Leger. Die moesten uit het Westen komen, maar de Russische economie, te gronde gericht door diezelfde Bolsjewieken, produceerde niets meer dat geëxporteerd kon worden. Waarmee moest de import van geweren, kogels, kanonnen, uniformen, laarzen, auto’s, onderdelen, locomotieven, vliegtuigen, verrekijkers, veldkeukens, typemachines, inkt, enz., enz. worden betaald? Met de goudvoorraad van tsaristisch Rusland en kostbaarheden van de burgers.

historyheist-cover.jpg

De Kluizencommissie richtte zich op de bankkluizen. Voor kostbare bezittingen die gewoon bij mensen thuis konden worden weggehaald, was weer een andere organisatie opgericht (met onder anderen schrijver Maksim Gorki in de leiding). De commissie had vijftig man in dienst om de kluizen open te breken en nog eens vijftig voor het vervoer van de buit. Ongeveer duizend kluizen per week werden “gedepersonaliseerd”, zoals de Bolsejwieken dat omschreven. In normale taal: leeggeroofd. Het was ongezond werk: er werd niet meer gestookt, de bankkelders waren vochtig en slecht verlicht, de leden van de commissie werkten met blote handen.

Ik kwam de Kluizencommissie tegen in History’s Greatest Heist van Sean McMeekin. Gedetailleerd beschrijft McMeekin hoe de Bolsjewieken goud en kostbaarheden sleten in het Westen (vooral in Zweden) en zo de strijd konden betalen tegen de Witten en tegen de in opstand gekomen boeren. De Bolsjewieken vergaten daarbij zichzelf niet, een deel van de inkomsten werd besteed aan luxe goederen, terwijl grote delen van het land geplaagd werden door honger.

McMeekin legt de geld- en handelstromen bloot, die liepen via Reval naar Stockholm, Londen en Berlijn. Westerse zakenlui genoeg die zaken wilden doen met het nieuwe regime. Politici zagen hoe bestellingen uit Moskou de eigen industrie ten goede kwamen, en vergaten voor het gemak dat de Bolsjewieken recent nog de schulden van het tsaristisch Rusland aan het Westen landen eenzijdig hadden doorgestreept. Over de gang van zaken aan Russische zijde schrijft McKeekin:

“It is hard to imagine a better program for destroying a country’s wealth than by robbing and murdering its most successful wealth-producers and shipping their riches out of the country. In this way the Russian people were robbed not only of their cultural past, but of their economic future as well.”

(De Zweedse connectie in dit verhaal verklaart misschien de aanwezigheid van veel mooie Zweedse boekenkasten – gemaakt naar Engels voorbeeld – bij hoge Bolsjewieken thuis. Daarover later nog eens meer).

Boekenkasten in de woning van de Leningradse partijbaas Kirov.

Boekenkasten in de woning van de Leningradse partijbaas Kirov.

Medvedevs commissie - geschiedschrijving volgens het Kremlin

(Eerste publicatie: 25-5-2009)

De machthebbers in het Kremlin proberen de geschiedschrijving weer eens naar hun hand te zetten. President Medvedev stelt een commissie in die moet waken over het historisch beeld van het machtige vaderland … Leren ze het dan nooit, daar achter die middeleeuwse muren?

Mij geeft het in elk geval een aanleiding om te wijzen op Stalin en de schrijvers, een fenomenaal boek in twee delen (vooralsnog alleen in het Russisch), van Benedikt Sarnov. Pasternak, Boelgakov, Achmatova, Zosjtsjenko, Ehrenburg, A.N. Tolstoj … In tien hoofdstukken, één per schrijver, wordt beschreven hoe verstikkend, soms dodelijk, de greep van het Kremlin op de cultuurdragers was.

Aleksej Tolstoj (1883-1945)

Aleksej Tolstoj (1883-1945)

Aleksej Tolstoj (dus niet Lev Tolstoj van Oorlog en Vrede) schreef in 1929 een toneelstuk over Peter de Grote, dat hij in 1934 grondig herschreef. Literaire geschiedschrijving, keurig inkleurd naar de wensen van het Kremlin. In de eerste versie is de zoon van Peter de Grote, Aleksej, die in opstand komt tegen zijn vader, slechts onderdeel van een binnenlandse samenzwering. In 1934 heeft hij ‘promotie’ gemaakt. Aleksej werkt nu niet alleen samen met binnenlandse reactionairen, maar ook met buitenlandse vijanden van Rusland. Het nieuwe beeld sloot naadloos aan bij de verstikkende sfeer die in de jaren dertig werd gecreëerd: de Sovjetunie omsingeld door vijanden van het land en van binnen bedreigd door vijanden van het volk!

Peter de Grote en zijn zoon Aleksj

Peter de Grote en zijn zoon Aleksj

De slotscène, ook een fraai voorbeeld. In de eerste versie is Peter de Grote, door iedereen in de steek gelaten, de wanhoop nabij. Storm en overstroming bedreigen zijn vloot en Sint-Petersburg. Is zijn jarenlange tirannie tevergeefs geweest? Vijf jaar later kon die vraag al niet meer gesteld worden. Hij zou indirect ook betrekking hebben op de nieuwe tiran, Stalin.

Aan het slot van de nieuwe variant heft Peter de Grote het glas en zegt:

“(…) de senaat heeft me de titel vader des vaderlands geschonken. Ik ben streng voor u geweest, mijn kinderen. Dat deed ik niet voor mij zelf, maar Rusland was mij dierbaar. Door mijn en uw werken is ons vaderland bekroond met roem. En Russische schepen varen reeds op alle zeeën. Onze werken zijn niet tevergeefs geweest, en onze generaties dienen de roem en de rijkdom van ons vaderland te beschermen en te vermeerderen. Vivat!”

Kijk, dat beeld van de geschiedenis kwam Stalin heel wat beter uit.

Ik heb nog geen reactie van Benedikt Sarnov over president Medvedev en zijn commissie gezien. De auteur van Stalin en de schrijvers zal er geen goed woord voor over hebben.

B741D027-63E1-4A45-A04F-ECD9F88087E0_mw1024_n_s.jpg

"Een vervalste geschiedenis brengt schoften voort"

(Eerste publicatie: 15-5-2009)

Joeri Afanasjev

Joeri Afanasjev

Hoe gaat Rusland met zijn geschiedenis om? Twee standpunten, een pessimistisch en een optimistisch, en niet van zo maar twee figuren: van Joeri Afanasjev (ere-president van de Staats Humanitaire Universiteit) en van de legendarische dissident Pavel Litvinov. Zij spraken scholieren toe, winnaars van het jaarlijkse concours De mens in de geschiedenis, voor werkstukken gebaseerd op familie-archieven en verhalen van ooggetuigen.

Volgens Afanasjev is de geschiedenis van Rusland en de USSR zoals die er nu is, principieel vervalst. Er zijn geniale boeken geschreven, “vooral literaire”, maar die zijn niet doorgedrongen tot het maatschappelijk bewustzijn. “En daardoor is de Russische samenleving in het geheel en principieel niet in staat tot een kritische blik op de eigen historische ervaring. Daarom is de maatschappij – eigenlijk kan ik beter zeggen: de maatschappelijke constructie die we hebben – niet in staat tot zelfontwikkeling en zelforganisastie.” Volgens Afanasjev leidt dit tot een toenemende primitiviteit van de samenleving. Russen hebben geleerd om zich aan te passen aan laagheden. “Dat betekent niet dat Rusland bewoond wordt door schoften. Het betekent dat Rusland bewoond wordt door mensen die bereid zijn om schoften te worden.”

Pavel Litvinov

Pavel Litvinov

Arme scholieren. Kom je op een feestelijke prijsuitreiking, krijg je zoiets te horen. Maar gelukkig kwam na Afanasjev Pavel Litvinov aan het woord. “Ik ben bijzonder geroerd door het werk van de scholieren en de leraren, omdat de toekomst van Rusland afhangt van wat we weten over ons land, over zijn geschiedenis. De eminente historicus, de eminente mens professor Afanasjev heeft vandaag een bittere toespraak gehouden over de toekomst van Russische beschaving. Misschien is het mijn aangeboren optimisme dat me dwingt om het niet met hem eens te zijn: ik ben van mening dat onze toekomst open is en uitsluitend van ons afhangt. En vooral van de jongeren. Ik ben ervan overtuigd dat de toekomst beter zal zijn, al zal dat misschien nog even duren.”

sc_01_stand.jpg

Het concours vierde dit jaar zijn tienjarig jubilieum. De 30.000 werkstukken die door de jaren heen werden ingezonden, gaan gepubliceerd worden op de site urokiistorii.ru.

Het beleg van Leningrad - een reis in de tijd

(Eerste publicatie: 31-1-2009)

Afgelopen week, 27 januari om precies te zijn, was het 65 jaar geleden dat de Duitse omsingeling van Leningrad werd doorbroken. Aan het verschrikkelijke, negenhonderd dagen durende beleg van de stad was een einde gekomen.

Fotograaf Sergej Larenkov zette een aantal fotocollages op het net, die meteen overal op Russische sites opdoken. Begrijpelijk, de beelden zijn indrukwekkend en beklemmend. De meeste foto’s zag ik al veel vaker, maar door de vermenging met het huidige straatbeeld maak je plots een reis in de tijd. Het is minder makkelijk om de foto’s afstandelijk te bekijken.

Meer foto’s van Larenkov hier. Om de site van Larenkov zelf te bekijken, moet je je registreren.