Russische taal

Hulp uit Moskou. Hoe een probleempje in een vertaling van Galitsj op prachtige wijze wordt opgelost.

(Eerste publicatie: 6-9-2013)

Galitsj muziek zanger dichter Sovjetunie Klim Petrovitsj

Dit stukje is vermoedelijk, en bij wijze van uitzondering, alleen interessant voor wie Russisch spreekt. Wie die taal niet machtig is, mag even wat voor zichzelf gaan doen.   

Vorige week drukte ik hier de tekst plus vertaling af van een lied van Aleksandr Galitsj (1918-1977). Hij bezingt daarin Klim Petrovitsj, een alom gerespecteerd arbeider uit de provincie, die in Moskou verhaal gaat halen. Waarom krijgt zíjn fabriek nou nooit eens een onderscheiding? Het wordt Klim Petrovitsj uitgelegd: omdat die fabriek van jou prikkeldraad produceert. Koren op de molen van de vijandige Westerse radiostations, mochten die lucht krijgen van jouw onderscheiding! (De link ‘prikkeldraad-werkkamp’ behoeft tegenwoordig misschien enige uitleg – in de tijd van Galitsj begreep iedereen de zanger meteen.)

Verwoed, maar vergeefs, prijst arbeider Klim Petrovitsj zijn fabriek aan, onder andere met de woorden:

Мы же в счет восьмидесятого года / Выдаем свою продукцию людям!

Mijn Russisch is niet slecht, maar die eerste regel, daar kwam ik niet uit. Letterlijk staat er: Voor rekening van het tachtigste jaar leveren wij de mensen onze productie! En ik vertaalde:

Al sinds 1918 [? of: al 80 jaar?] / Leveren we de mensen onze productie!

“Al 80 jaar”, dan zou de fabriek al voor 1917 prikkeldraad hebben geproduceerd, dat leek me, voor een Sovjet-fabriek, geen reden voor een onderscheiding. Verhaspelde de brave Klim 1918 misschien? Ik aarzelde en had het sterke vermoeden dat ik hier iets miste.

Galitsj dichter zanger bard Rusland

En dat klopt. Wat ik miste, kreeg ik vandaag vanuit Moskou aangedragen door Ludo de Graaf. Hij heeft daar Russische les en had de bewuste tekst van Galitsj aan zijn docente voorgelegd. En die legde uit wat mij was ontgaan. 

De vijfjarenplannen! Fabrieken in de Sovjetunie kregen voor een periode van vijf jaar hun productiecijfers voorgeschreven. Die cijfers moesten ze halen, of liever nog: overtreffen. En nu was de prikkeldraadfabriek van onze Klim Petrovitsj zo geweldig productief, dat ze daar ergens in de vroege jaren zeventig al bezig waren met de productie van prikkeldraad voor 1980! De vertaling moet dus ongeveer zijn: Wij leveren de mensen onze productie van 1980.

Een en ander is een overtuigend bewijs dat voor een goede vertaling meer nodig is dan alleen een gedegen kennis van de onderhavige taal.

Dank Ludo, dank ook je docente. (Er zijn op dit blog nog tal van leuke teksten te vinden die je kan aandragen voor je Russisch les. Maar wees een beetje voorzichtig met de spreekkoren uit de voetbalstadions die ik her en der behandel.) 

(Ik kan het niet laten. Hier een stukje dat ik eerder schreef over een effectieve methode om het Russisch alfabet te leren. Maar, Ludo, dat blijft strikt tussen ons beiden, neem dat niet mee naar les!)

Het Nationaal Dictee in Rusland is veel leuker dan in Nederland. Ook zonder relletje rond Dina Roebina.

(Eerste publicatie: 9-4-2013)

Nationaal Dictee

Vroeger op school had je dat ook: er was altijd wel íemand in de klas die vervelend ging zitten doen. Bij het Nationaal Dictee van Rusland was het dit keer de gouverneur van Oeljanovsk. Hij veroorzaakte een schandaaltje – wat de dictee-pret elders in het land niet mocht drukken.

Het Nationaal Dictee in Rusland is veel leuker dan in Nederland. (Het heet er officieel trouwens Totalny Diktant, het Totale Dictee, wat ik onaangenaam vind klinken.) In Nederland wordt geen normale tekst gebruikt, in Rusland wel. En zie, op een vrije zaterdag in het vroege voorjaar trekken tienduizenden Russen naar een les- of collegezaal in de buurt om hun kennis van spelling en interpunctie te testen.

Dina Roebina

Dina Roebina

Het begon tien jaar geleden in Novosibirsk. Min of meer als grap onderwierp een groepje studenten van de letterenfaculteit zich daar aan een dictee. Andere onderwijsinstellingen volgden, meer steden sloten zich aan en bekende schrijvers werd gevraagd om de tekst te leveren. Afgelopen zaterdag bogen zo’n 30.000 Russen zich over het dictee, dat dit keer was opgesteld door Dina Roebina.  

S. Morozov

S. Morozov

En toen kwam er gedonder. Dina Roebina heeft Russisch wel als moedertaal, maar is Joods en dus (dat luistert in Rusland vrij nauw) geen Russin. En ze woont ook nog eens in Israël. Een columniste in de Komsomolskaja Pravda vroeg zich vorige maand al af waarom “een onderdaan van Israël ons Russisch leert”. En op de dag van het dictee bleek in Oeljanovsk gouverneur Sergej Morozov (een volbloed-Russische naam) de tekst van Roebina vervangen te hebben door eentje van schrijver-journalist Vasili Peskov (ook deze naam is van vreemde smetten vrij). Volgens gouverneur Morozov gebruikt Roebina in haar werk – niet in de tekst van het dictee - schuttingtaal en “zonder eerbied voor de eigen taal is oprechte liefde voor het Moederland ondenkbaar”.

Moet ik de goede man nog verder citeren? Nou, vooruit. “Taal is de ziel van een volk. In elk woord en in elke uitdrukking gaat een unieke kracht schuil, de diepste gevoelens en de eeuwenoude wijsheid van onze voorvaderen. Dat bezit niet koesteren is een heuse misdaad”.

Roebina, naar Novosibirsk gekomen om daar het dictee voor te lezen, haalde haar schouders op. Is schuttingtaal nodig in een tekst, dan is ‘ie nodig. (“Stel je een bootsman voor die opdracht heeft gegeven om het dek te schrobben. En het dek is niet geschrobd. Wat zegt die tegen de bemanning?”) Aan de antisemitische achtergrond van Morozovs zorgen maakte ze geen woorden vuil.

De lichte commotie rond het optreden van gouverneur Morozov leverde mij in elk geval nog een prachtig woord op. De organisatie van het Nationaal Dictee omschreef de eigenzinnige actie als samopiar. Dat is nog eens een leuke samenstelling! Het eerste deel (we denken aan samogon en samizdat) is taalkundig gezien volledig van vreemde smetten vrij, het tweede deel (piar = PR) bepaald niet.  

De gebruikte tekst van Roebina vindt u op de site van het Nationaal Dictee. (Er zijn drie delen, elk voor een verschillende tijdzone. Zo werd voorkomen dat deelnemers in het oosten de moeilijke woorden gingen doorbellen naar het westen.) Op de site kunnen alle deelnemers ook hun score bekijken. Over Roebina schreef ik eerder hier.

Russische les: ontdek de taalfouten op straat en stuur ze op. Met mooie prijzen.

(Eerste publicatie: 28-11-2012)

Russische les fouten grammatica spelling

Beste leerlingen! Onze vorige Russische les is al weer veel te lang geleden. Graag maak ik jullie dan ook attent op een bijzonder didactisch initiatief. Doe mee! Het is goed voor je Russisch en er zijn leuke prijzen te winnen. Al zeg ik er wel bij: helemaal zonder risico is het niet.

De Moskouse Sjolochov Universiteit vraagt iedereen om taalfouten op te sporen. Op straat, in de metro, op menukaarten … Maak een foto en stuur ‘m op. Dat kan tot 5 december. De taalkundige missers worden beoordeeld door drie filologen en een leraar Russisch. De verantwoordelijken kunnen een telefoontje verwachten. Wordt de fout niet hersteld, dan wordt de lokale overheid gevraagd om in te grijpen.

Op de site van het project is al een aardige verzameling fouten te bewonderen. Deze bijvoorbeeld:

Цирюльник met een ы, dat kan natuurlijk niet. De missers worden beoordeeld op ‘maatschappelijke relevantie’ en bovenstaand voorbeeld krijgt maar liefst een 8 (‘Zo’n fout in de aankondiging van een toneelstuk!‘).  

Gelukkig staat er bij elke foto een toelichting, want ik geef eerlijk toe: niet alle fouten zouden mij zijn opgevallen. Die ene bovenaan dit stukje natuurlijk wel (het metrostation heeft een lettergreep extra gekregen) en ook bij onderstaand voorbeeld zou er bij mij – hoop ik – wel een belletje zijn gaan rinkelen:

Russisch spelling taal alfabet fouten les cursus

(Er staat PetrAzavodskaja, die straat heet PetrOzavodskaja. Deze fout leverde 9 punten op).

Er zijn prijzen te winnen, zoals smartphones en fototoestellen. Oneerlijk daarbij is dat buitenlanders op gelijke voet moeten meedoen met de rest. Je zou toch zeggen, wanneer je als niet-Rus een fout in het Russisch ontdekt, verdien je dubbele punten.

Wees trouwens wel heel zeker van je zaak, wanneer je een foto voorlegt aan het filologenpanel. Zie je een fout in een correct geschreven woord, dan krijg je dat te horen ook.

spelfout cursus Russisch

Bovenstaande foto leverde het volgende commentaar op: ‘Beide varianten zijn mogelijk, dat staat in elk schoolboek’. Au.

Mijn favoriet is deze, op een bank in de Lomonosov Universiteit (!). Ik leg ‘m niet uit, zie je deze niet, dan ben je dit jaar bij voorbaat gezakt:

spelling alfabet Russisch

De inzender scoort met deze foto slechts een 2. Van mij krijgt ‘ie een 10, want hij doet me onweerstaanbaar denken aan de Stalinistische boodschap die ik ooit aantrof op mijn bank in een collegezaal in de universiteit van Voronezj:  Уничтожим девственность как уничтожили неграмотность! - We liquideren de maagdelijkheid zoals we het analfabetisme hebben geliquideerd!

Het tweede deel van deze krachtige oproep blijkt, gezien het Moskouse foutenproject, een beetje voorbarig te zijn geweest.


Russische les: Kasjtanka heeft een baas gevonden. En de vis is vertrokken om kuit te schieten.

(Eerste publicatie: 2-2-2012)

Het loont om af en toe even te kijken of er nog nieuwe filmpjes van de Oeralskie Pelmeni zijn. Dat vrolijke collectief levert regelmatig mooi lesmateriaal af! En, beste leerlingen, daar gaan we weer. Dit keer zien we Joelija Michalkova-Matjoechina – met bevallige varkensneus – in de rol van een ambtenaar die een ‘zagranpasport’ (het speciale paspoort dat Russen nodig hebben om naar het buitenland te kunnen) moet uitreiken aan een brave burger die op vakantie wil naar Egypte.

Dat gaat natuurlijk zo maar niet.

De opdracht deze keer: verzamel zo veel mogelijk uitdrukkingen die betekenen: kappen, stoppen, dit gaat zo niet verder! (Onder het filmpje heb ik er een paar opgeschreven, maar niet stiekem spieken! - er zijn mensen om minder van de cursus verwijderd.)

Mooie uitdrukkingen - u pakt er maar een woordenboek bij - die ik beslist uit het hoofd zou leren (met uitroepteken enkele van de gezochte uitdrukkingen uit de opdracht.):

Oтдохните на полную катушку. (NB. Niet: на картошку!)
Ну, сейчас посмеемся, юморист.
А где шуточки? Что-то я давно не смеялась.
Нелегко придется официантkам в Египте.
Стоп, опустился шлагбаум!
Никого нет, рыба ушла на нерест!
Дятел залепил дупло!
Каштанка нашла хозяина.

Eerder lesmateriaal bevatte een scène in de supermarkt. Daar is nu een vervolg op gekomen. Hier nog even de eerste aflevering. (Voor de bijbehorende opdracht klikt u hier.):

In het bovenste filmpje met het paspoort zit trouwens nog een zinnetje waar ik twijfels over heb. Versta ik dit goed? Op 3.05: По моему опять хахасочкой пахнуло. Wat dan zoiets zou betekenen als: Volgens mij ruikt het hier weer naar geinigheidjes.

Ik laat me graag verbeteren. 

Nieuwe Russische woorden van 2011 - met een bijdrage van zangeres Jolka

(Eerste publicatie: 9-2-2012)

Over hoe ik een lijstje wilde maken van nieuwe Russische woorden uit 2011, maar hopeloos werd afgeleid door een zangeresje.

Bij Bolsjoj Gorod stuitte ik op een aardige lijst met nieuwe woorden uit 2011 en oude woorden met een nieuwe betekenis. Ik begreep: daar zit een stukje in en ging aan de slag. Zo kwam ik tegen:

Алкозажигалка - Alco-aansteker. Een manier om het vorig jaar ingevoerde verbod op de nachtelijke verkoop van alcohol te omzeilen. Je wordt lid van de club Alco-aansteker ("Voor verzamelaars van alcohol-attributen"), bestelt een aansteker (vanaf 1.000 roebel) die netjes aan huis wordt bezorgd. Elke betaalde roebel staat gelijk aan een punt, afhankelijk van het aantal punten mag je een geschenk uitkiezen: wodka, cognac, gin, enzovoort.

Осень-весна – herfst-voorjaar. Het nieuwe voetbalschema. Werd de Russische competitie voorheen afgewerkt tussen maart en november, in 2011 werd overgeschakeld op augustus – mei, met een winterstop tussen november – maart.

Булгария – Bulgarije. De naam van de boot die verging op de Wolga. Meer dan honderd doden. De boot was slecht onderhouden en met de vergunningen was van alles mis. ‘Bulgarije’ werd het symbool voor wat in Rusland vervallen en onveilig is. “Het is bij ons één Bulgarije”.

En toen kwam ik bij de E, en daar stond: 

Eщё немного и Прованс – Nog even en de Provence. Dat blijkt uit een liedje te komen van zangeres Ëлка (Jolka).

Nu heb ik zelf ook een paar aardig liedjes geschreven, maar hier ben ik heel erg jaloers op. Dat refrein! Smachtend zingt Jolka dat ze morgen om 07.22 zal vertrekken vanaf Borispol, zal denken aan de piloot die haar voorspoedig zal laten landen in Parijs, en dan nog even … dan zit ze in de Provence. In het Nederlands klinkt dat niet bijzonder, maar gelooft u me, in het Russisch staat dit als een huis en loopt het als een trein:

Завтра в семь двадцать две я буду в Борисполе
Сидеть в самолёте и думать о пилоте, чтобы
Он хорошо взлетел и крайне удачно сел
Где-нибудь в Париже, а там ещё немного и Прованс!

De laatste regel over de Provence ging een eigen leven leiden. Hij wordt nu gebruikt voor situaties waarin je nog éven moet volhouden … nog éven … en dan zit je in de Provence. Zelf ben ik de regel nog niet in het wild tegengekomen, maar zodra dat gebeurt, maak ik er onverwijld melding van.

En die lijst met nieuwe woorden moet u verder zelf maar even bekijken, ik ga nu dat refrein uit m'n hoofd leren.

Hoe ik vrienden ga maken op de tribune bij Sjinnik tegen Saransk

(Eerste publicatie: 3-9-2011)

Zo maar gevonden in een boekwinkel in Sint-Petersburg: een woordenboekje van Russisch voetbaljargon. Daar ga ik nog veel plezier mee beleven!

Het is een beetje rijp en groen door elkaar: bijnamen, voetbaltermen, leuzen. Edgar Davids staat er in (Хищник / Roofdier) en – je verwacht het niet - Jimmy Floyd Hasselbaink (Wilde Bizon). Nieuw voor mij: de bal in de zes schieten (бить в шестерку): in de benedenhoek. In de negen is in de kruising, dat wist ik al.

Supportersleuzen staan per club gerangschikt en dat levert meteen het grootste minpunt van het boekje op: twaalf pagina’s Spartak Moskou! Raar ook, dat krijgen die gasten uit 095 toch never nooit uit hun hoofd geleerd?

Die enorme aandacht voor Spartak heeft wel een pluspunt, want ook de leuzen tégen een club staan vermeld, en daarbij is Spartak ook mooi koploper. Deze vind ik leuk:

Спартак – параша
Победа будет наша
А если и не наша
То все равно параша

Spartak is een schijthol
Wij gaan winnen
En winnen we niet
Dan blijft Spartak een schijthol

In de vertaling gaat het rijm helaas verloren, maar evengoed is duidelijk dat er op het veld weleens wat mis kan gaan, en dat je daar als supporter op volwassen, relativerende wijze mee om kunt gaan.

Nu zit ik volgende week in Jaroslavl op de tribune bij de wedstrijd Sjinnik - Saransk Mordovië. En wat ik ga doen: wanneer het even wat stil is, sta ik op en roep ik heel hard die vier regeltjes hierboven! Waarbij ik Spartak natuurlijk vervang door Saransk.

Ik denk dat de supporters van Sjinnik dat heel leuk zullen vinden en voorspel roerende taferelen: tranen, omhelzingen en minstens één nacht gratis bier.

Cursus Russisch, les 10: nogmaals vloeken en schelden. Чë там с деньгами?

(Eerste publicatie: 5-7-2011)

Cursisten! Het is alweer enige tijd geleden dat wij ons bogen over vloeken en schelden in het Russisch, en met de vakantie voor de deur (u gaat toch ook weer naar Rusland?) kan het helemaal geen kwaad om uw kennis weer eens op te frissen.

Ik heb daartoe gekozen voor een pittige dialoog tussen Dmitri Anatoljevitsj Medvedev en Vladimir Vladimirovitsj Poetin. Leer een paar van de zinnetjes uit uw hoofd en u vindt op de voetbaltribune onmiddellijk aansluiting bij uw omgeving.

Erg mooi vind ik de manier waarop het eenvoudige woordje что? (wat?) wordt omgezet in чë? (onvertaalbaar). Dat is geen vloek, maar beslist ook goed inzetbaar op de lange zij. (Achter de doelen kunt u beter nog even niet gaan staan, dat zijn de plekken voor de echt vergevorderden.)

Bij FC Zenit is de kerk nooit ver weg. En een grammaticales tijdens het voetbal

(Eerste publicatie: 31-5-2011)

Hoeveel voetbalstadions zijn er met uitzicht op een kerk? Niet veel, denk ik. En hoeveel voetbalstadions zijn er met uitzicht op meerdere kerken? Nog minder, denk ik. Koop bij FC Zenit een kaartje voor een hoge ring en je ziet er drie. (Of misschien wel vier. Volgende keer even checken.) Kijk bijvoorbeeld even naar het eerste filmpje, zet ‘m stop op 0.40 en deel mijn verdriet. Er is een nieuw stadion in aanbouw. Heel modern en zo, en geen kerk in de buurt.

De twee filmpjes hieronder zijn van afgelopen zondag. Wij wonnen met 3-0 van Spartak Moskou. Het eerste doelpunt is van Danko Lazovic, die wij helaas nog kennen uit zijn PSV-tijd. Op de fansite van FC Zenit schreef iemand na zijn aankomst in Sint-Petersburg: Welkom, Slavische broeder!

En attentie, docenten Russisch! Het tweede filmpje bevat een prachtig voorbeeld van het gebruik van het nesoversjennyi vid in het Russisch. Meteen aan het begin zegt de commentator: Zenit vyigryvaet 2-0. Een ongeoefend Nederlands oor denkt dan te horen: Zenit wint (heeft dus al gewonnen) met 2-0. Nee, hier wordt gezegd: Zenit is met 2-0 aan het winnen, oftewel: ze staan met 2-0 voor, het is nog niet voorbij. (Wat meteen ook blijkt: Spartak krijgt er mooi nog eentje om de oren.) Het tegenovergestelde heb je natuurlijk ook: Zenit proigryvaet (Zenit staat achter), maar dat komt veel minder vaak voor.

Leuk materiaal voor de Russische les: filmpjes met Russische ondertiteling

(Eerste publicatie: 9-5-2011)

Kijk, dat hadden wij vroeger niet: tal van leuke Russische filmpjes met Russische ondertiteling. (Wij moesten het doen met moeizaam vergaarde elpees en cassettes – zonder ondertiteling. En na het grammatica-college op vrijdag zongen we onder leiding van de heer Veder Kalinka.)

De filmpjes zijn bijeengebracht door een zekere Nola, die er een apart youtube-kanaaltje voor heeft gemaakt: only4russian. Groen en rijp staat er door elkaar, maar er zit genoeg tussen om als student Russisch uren plezier mee te hebben. Vooral de liedjes lijken me bruikbaar, zoals Песня о тревожной молодости, hierboven. ((Wat zit Gagarin daar trouwens te doen, op 1.33? Toch geen Engels te leren?)

Ook leuk, Edita Pech:

Voor de iets gevorderden, DDT:

 

Het Russische volkslied, het Sovjet-volkslied, Vladimir Vysotski, Dima Bilan, de onvermijdelijke Alla Poegatsjova en, jawel, Kalinka – je vindt het er allemaal.

Zelf kocht ik als ijverige eerstejaars ooit op de Utrechtse rommelmarkt een elpee met Sovjet-liederen. Het eerste nummer was С чего начинается родина? van Mark Bernes. Wie dat was begreep ik pas veel later. Ik zat vooral met de vraag: hoe kan achter de c nu opeens чего in de tweede naamval opduiken? Die ene regel zat wel meteen vast in mijn hoofd, zoals dat gaat bij liedjes. С чего начинается родина… ik verzucht het nog weleens, als de jongens van Ajax het veld opkomen.

Hier dat lied van Mark Bernes. Zonder ondertiteling, want dat had ik vroeger met die elpee ook niet: