—————————

De peuter brabbelde Frans en begreep Russisch. Ze stond in de Parijse boekwinkel Les Editeurs Reunie, een pracht van een Russisch antiquariaat, bij een stapel kinderboeken en maakte op overtuigende wijze duidelijk dat haar vader (die sprak Russisch) minstens twee daarvan mee naar huis moest nemen. Dankzij de peuter viel mijn oog op een half verscholen stapeltje boekwerken ernaast, van het type waar ik gek op ben: geïllustreerde Sovjet-uitgaven uit de jaren vijftig. Ik heb niks met de Russische syntaxis, grammatica en dergelijke beschouw ik als een noodzakelijk kwaad, maar hier (zie foto boven) had ik geen weerstand tegen: Prof. V. M. Tsjistjakov - Aanschouwelijk leermiddel voor de studie van de syntaxis van de Russische taal voor leerlingen van niet-Russische scholen. (Bedoeld wordt hier: scholen in de buitengewesten van de USSR.) Je gaat zo’n boek eens nader bekijken en gegarandeerd dat er dingetjes zijn die je opvallen, die iets vertellen over het Rusland (en de USSR) van de vorige eeuw. Verrassend genoeg voerde dit didactische boekwerk me zelfs – langs culinaire paden - nog een eeuw verder terug.

Ik zag op een van de eerste pagina’s de kop van Lenin (boven zo’n typisch opendeur-citaat van hem: “Taal is een uiterst belangrijk middel voor menselijke omgang”) en vroeg me meteen af: en waar is Stalin gebleven? Die kwam ik in het in het hele boek niet tegen. Wat niet vreemd was, want ik had de vierde editie aangeschaft uit 1961, en toen had de destalinatie natuurlijk al flink huisgehouden. Op een veilingsite trof ik de tweede editie aan, uit 1954, met wat foto’s van pagina’s uit het boek, en jawel, daar was de generalissimus wel degelijk aanwezig, prominent zelfs, met een foto op hetzelfde formaat als die van Lenin, maar met een citaat dat zes keer zo lang was. Onder meer las ik: “… zonder een taal die voor de maatschappij begrijpelijk is en gemeenschappelijk voor haar leden, produceert de maatschappij niets meer, valt ze uiteen en houdt ze op te bestaan als samenleving.” Ook dit lijkt een open deur, maar hier zit toch wel iets meer achter dan op het eerste gezicht misschien lijkt. Stalin stipt enigszins omfloerst een probleem aan dat in zijn tijd al werd onderkend en dat uiteindelijk een hoofdpijndossier zou worden: de meertaligheid van de Sovjetbevolking, waarbij de positie van het Russisch als lingua franca steeds meer onder druk kwam te staan. Vooral in de Centraal-Aziatische republieken liet de kennis van het Russisch onder de niet-Russische bevolking nogal eens te wensen over. Een simpel voorbeeld: het Sovjet-leger kon vaak slecht overweg met rekruten uit die regio: die begrepen de bevelen niet. Die soldaten kregen dan de rotbaantjes (bijvoorbeeld in de zogeheten bouwbataljons voor de aanleg van wegen en dergelijke), wat hun sympathie voor Rusland (de grote broer in de USSR) nou niet bepaald deed toenemen.

Taal en nationalisme vormden voor Moskou een middelpuntvliedend mengsel dat ingedamd diende te worden. Zie het citaat van Stalin hierboven. Onderwijs in de Russische taal “voor leerlingen van niet-Russische scholen” werd daarbij gezien als een belangrijk instrument.

Rechtsonder het Lenin - Stalin Mausoleum

Van de verdere aanwezigheid van Stalin in uitgaven van voor 1961 heb ik slechts een beperkt beeld, want op genoemde veilingsite staan maar elf pagina’s afgebeeld uit de uitgave van 1954. Op een plaatje zien we nog wel het mausoleum op het Rode Plein, en dat heet daar nog Lenin – Stalin Mausoleum. Het bewuste plaatje ontbreekt in mijn duidelijk gezuiverde uitgave van 1961. (Het boek op de veilingsite bleef overigens onverkocht. Bieden kon tot 2 september 2023, 03.00 uur. Vraagprijs: 2.200 roebel.)

Wat ik nog meer tegenkwam in de door mij aangeschafte editie: twee magere regeltjes van hofdichter Sergej Michalkov (die zich – maar dat terzijde – in ons een land een kanjer zou hebben betoond in het vervaardigen van Sinterklaasgedichtjes): “Werk, studeer en leef voor het volk van het Sovjet-land, pionier!” In het Nederlands klinkt dat natuurlijk niet. In het Russisch ook niet echt, maar wat blijkt: er ontbreken in mijn uitgave twee regels. Die zag ik wel staan in dat boek van de veiling: “Maak je op voor een reis van vele jaren, neem een voorbeeld aan de communisten.” Bij elkaar rollen de vier regels van Michalkov er in het Russisch heel gladjes uit. Waarom er in de uitgave van 1961 dan maar de helft van zijn dichtwerkje staat afgedrukt, weet ik niet.

————————-

Wat je niet verwacht in een leerboek Russisch bestemd voor de niet al te ver gevorderde leerling: dat je een woord tegenkomt dat je niet kent: юннатом / joennatom. Op de bijbehorende illustratie (rechtsonder) zien we een meisje staan, Nina, bij een vogelkooitje. Ze is een pioniertje, lezen we, ze houdt van vogels en: Скоро Нина будет юннáтoм / Binnenkort wordt Nina joennatom… Iedereen die is opgegroeid in de USSR, weet dan waarschijnlijk meteen waar het over gaat, maar ik niet. Het behulpzame accentje op de a (юннáтoм) werd door mijn hersens genegeerd, ik las: joennatóm, en vertaalde dat automatisch als atoom. Maar wat werd Nina dan binnenkort? Ik schatte haar op de tekening een jaar of 10, en ging ze dan al – pioniertje tenslotte – met atomen aan de slag?

Het tijdschrift Юный натуралист, oktober 1934

Nee. Joennatom is de vijfde naamval enkelvoud van joennat, en dat is een samenvoeging van юный натуралист / joenny naturalist: jeugdnaturalist. Dat jeugdnaturalisme was een soort collectieve buitenschoolse activiteit gericht op de natuur. Het fenomeen bestaat overigens nog steeds.

En hoe zit dat nu met die ‘culinaire paden’, die me dus via het boek van Prof. V. M. Tsjistjakov over de Russische syntaxis voor niet-Russische scholen terugvoerden naar de vorige eeuw? Voor het antwoord op die vraag moet u nog even geduld hebben, want bovenstaand stukje is al bijna twee keer zo lang geworden als ik vooraf had ingeschat.

Wordt vervolgd.