—————————-
Geschenk voor jonge huisvrouwen, 29ste en laatste editie bij leven van Jelena Molochovets, 1917. (Foto: IgorMagic, Wiki Commons).
—————————
Met mijn bescheiden ontdekking van Nina de joennatom, de gecastreerde dichtregeltjes van Sergej Michalkov en de weggezuiverde Stalin, was mijn zoektocht naar interessante dingen in het bij mijn vaste lezers inmiddels vertrouwde schoolboek over de Russische syntaxis (zie onder meer deel 1) nog niet ten einde. Want plots werd ik, op de allerlaatste bladzijde van dat schoolboek, meegevoerd naar een Russisch kookboek uit de 19de eeuw – een kookboek waaruit menig Rus graag mag citeren, maar dat steevast fout doet: Подарок молодым хозяйкам (Geschenk voor jonge huisvrouwen) van Jelena Molochovets.
Het is inmiddels meer dan dertig jaar geleden dat ik in een van de stadsarchieven van Sint-Petersburg in een lijvige administratie van een kerkhof, nota bene ook op de allerlaatste pagina, de naam zag staan van de schrijfster van het bewuste kookboek: Jelena Molochovets. Er stond een datum bij: 15 december 1918, de dag waarop ze was begraven.
Dat was een mooie vondst, die ik kon toevoegen aan een aardig aantal andere details over haar privé-leven die ik inmiddels bij elkaar had geschraapt. De geboortedatum van Jelena was bekend, wanneer ze was overleden wist niemand. Ik had nu in elk geval de datum van haar begrafenis boven water gekregen. Het werd een mooie afsluiting van de inleiding die ik schreef voor de Nederlandse (flink ingekorte) uitgave van het kookboek waar ik met Anne Scheepmaker en Sannah Edens aan had gewerkt. Het verscheen in 1996 bij uitgeverij Jan Mets, met in de titel de doelgroep in het enkelvoud: Een geschenk voor de jonge huisvrouw. Mijn inleiding over Jelena’s leven (en over de nogal buitenissige andere boeken die ze schreef) werd als apart artikel een aantal jaren later ook nog gepubliceerd in het in Sint-Petersburg gevestigde literaire tijdschrift Zvezda.
Sint-Petersburg. Oude kerkadministraties doorbladerend, op zoek naar gegevens over Jelena Molochovets
Op de allerlaatste pagina van het schoolboek over de Russische syntaxis (vierde editie, 1961), aangeschaft in het Parijse antiquariaat Les Editeurs Reunis, stonden de gebruikelijke administratieve gegevens: de datum van het ter perse gaan, de namen van de redacteur, van de illustratoren, de vormgevers, de corrector en van de uitgeverij en de drukkerij. Van de naam van die laatste keek ik op: Eerste Model Drukkerij A. A. Zjdanov. Was dat niet raar? Had die naam, Zjdanov, niet ook geschrapt moeten worden in het kader van de destalinatie? Zoals ook de naam van Stalin, nog wel aanwezig in eerdere edities, in mijn uitgave uit 1961 niet meer voorkwam (zie ook hierover deel 1)? Zjdanov had zich immers tijdens de jaren van terreur nou ook niet bepaald van zijn vriendelijkste kant laten zien.
Reden genoeg om eens wat op te zoeken over de geschiedenis van die drukkerij. En wat bleek: het bedrijf werd in 1876 opgericht door Ivan Sytin, de uitgever die, zo wist ik, een prima inkomstenbron had aangeboord door de latere edities op de markt te brengen van … Geschenk voor jonge huisvrouwen van Jelena Molochovets. (De naam van Zjdanov werd in 1948 op het bedrijf geplakt. De drukkerij bestaat nog steeds, onder de naam Eerste Model Drukkerij. In de beknopte bedrijfsgeschiedenis wordt Sytin genoemd, Zjdanov blijft onvermeld.)
Dat alles ontdekte ik toen ik al lang en breed weer terug was in Nederland. In het antiquariaat in Parijs had zich nog iets anders afgespeeld. Ik zat op een stoel bij de tafel met de kassa en maakte ruimte in mijn tas voor de boeken die ik had aangeschaft; naast die syntaxis nog eens zes stuks. Er kwam een jong stel aangelopen dat een boek wilde afrekenen. Ze legden het op de tafel. Het was – ik verzin niks … Geschenk voor jonge huisvrouwen van Jelena Molochovets, de Amerikaanse editie, die ik niet kende. De twee spraken Russisch. Uiteraard liet ik, ook in het Russisch, iets blijken van mijn kennis omtrent het boek en de schrijfster ervan. Het stel vroeg waar ik vandaan kwam. Ik antwoordde en op mijn beurt vroeg ik waar zíj vandaan kwamen. Uit Utrecht, zeiden ze, in redelijk Nederlands. Naar hun emigratie-geschiedenis heb ik verder niet geïnformeerd.
UIt de Amerikaanse editie
Wel vroeg ik nog aan de beheerder van het antiquariaat, Alik Khananié, die had gezegd dat hij veel van kookboeken afwist, of hij iets kon citeren uit het kookboek van Molochovets. Ik wist vrijwel zeker wat ik zou gaan horen, en Alik stelde me niet teleur: “Als er onverwacht gasten komen, ga dan naar de kelder en haal er drie hammen …” Dat is namelijk het citaat dat iedereen oplepelt die van Molochovets heeft gehoord. Er zijn varianten (meer of minder hammen, nog een reeks andere heerlijkheden die uit de kelder moeten worden gehaald), maar dat verandert niets aan het feit dat het beroemde citaat, in wat voor variant ook, in het hele kookboek van Jelena niet voorkomt – in geen enkele van de 29 edities, al heb ik die Amerikaanse er niet op nagekeken.
Dat zei ik tegen Alik en daar keek hij van op. Een weddenschap aangaan, dat vond hij niet nodig; hij zou me een mailtje sturen zodra hij het citaat gevonden had. Dat mailtje heb ik nog niet ontvangen.
Leuk was nog dat de vorige eigenaar van het kookboek – Amerikaanse editie - er een papiertje in had geplakt met daarop: 1 бутылка = 5 стаканов (1 fles = 5 glazen). Misschien als geheugensteuntje bij de bereiding van een van Molochovets’ kinderontbijten: vermicelli met vlees, dan wel appelsoep, gekookt kalfshoofd, gekookte hersenen of griesmeel.